De politiek van ‘Keep calm and carry on’

De poster is bekend. Een rode poster, met witte tekst. ‘Keep calm and carry on’ staat erop. Ze stammen uit 1939, toen de Britse overheid doormiddel van deze propagandaposters probeerde onrust onder haar bewoners over de naderende Tweede Wereldoorlog in te dammen. In 2000 werden ze weer gevonden en inmiddels zijn ze een fenomeen, dat op allerlei plekken, allerlei momenten gebruikt wordt en hangt. Vaak als kunst, maar de tekst is in feite een samenvatting van de algemene objectivering van neoliberalisme. Waarom, zal ik hieronder betogen.

In de jaren tachtig, toen het neoliberalisme in razend tempo op kwam, door heel de westerse wereld publieke diensten werden geprivatiseerd, de financiële sector gedereguleerd en het leven vercommercialiseert, veranderde ook onze samenleving in hoge snelheid. Al eerder schreef ik dat de Economisering van Alles tot een soort ‘markttotalitarisme’ heeft geleid. Tegelijkertijd is de politiek van TINA oppermachtig geworden. TINA staat voor ‘there is no alternative’, een uitspraak die Margaret Thatcher ooit deed over haar radicale vermarkting van de Britse samenleving. We kunnen nu eenmaal niet anders.

Er is een vreemde paradox ontstaan; aan de ene kant horen we van alle kanten dat de enige die iets van ons leven kan maken, wijzelf zijn, ongeacht de omstandigheden waarin we leven (de empirie laat natuurlijk zien dat dit onzin is; de kans dat iemand uit de onderste laag van de Amerikaanse samenleving naar de top doorgroeit is zes procent). Alles is mogelijk, als we maar willen en ons daarvoor inzetten. Aan de andere kant horen we ‘dat er geen alternatief is’, dat verzet nutteloos is; de neoliberale samenleving waarin we leven is een soort natuurtoestand waarin de economie nu eenmaal is zoals ze is. Een economie die in dienst staat van ons werkelijke innerlijk-zijn, namelijk egoïstisch en hebzuchtig. Aan de ene kant horen we dat ‘alles mogelijk is’, aan de andere is verzet nutteloos omdat de samenleving nu eenmaal niet maakbaar is, maar is zoals ze is; alles is dus niet mogelijk.

Neoliberalisme is het bewijs van de maakbaarheid van de samenleving

Het bewijs van de maakbaarheid van de samenleving echter is natuurlijk neoliberalisme zelf. In zo’n dertig a veertig jaar heeft zij niet alleen de maatschappelijke vorm van samenleving als wel vooral het gedrag en de identiteit van de mens zelf veranderd. Een hebzuchtige bankier die als een Ware Egoïst vooral zijn eigenbelang nastreeft en een enorme bonus opstrijkt; hij doet in feite precies wat het systeem van hem verlangt – als een rationele individu zoveel mogelijk zijn eigen belang nastreven.

Ondertussen is ook onze samenleving drastisch veranderd. De manier waarop we met elkaar omgaan is van coöperatie naar concurrentie gegaan; we zijn allemaal egoïstische individuen die moeten concurreren met elkaar. Hoe anders was dat in de jaren van de sociaaldemocratische consensus na de Tweede Wereldoorlog, die pakweg tot eind jaren zestig duurde en eind jaren zeventig definitief stierf toen neoliberale leiders de macht overnamen. Gemeenschapszin was sterker, er was meer samenhang in de samenleving, meer sociale mobiliteit ook. Er was meer sprake van een samenleving dan nu. Dat neoliberalisme een vijand van elke samenleving is, bewijst Thatcher’s uitspraak “there’s no such thing as society”.

Dat het neoliberalisme in relatief korte tijd de wereld én de mens zo radicaal heeft weten te veranderen, laat zien dat samenlevingen en menselijk gedrag daadwerkelijk te veranderen zijn. De economie waarboven een samenleving functioneert is essentieel voor de bepaling wat voor mensen en wat voor maatschappelijk gedrag zijn produceert. Een economie waarvan egoïsme en hebzucht bouwstenen zijn, produceert inderdaad egoïstische en hebzuchtige mensen. Een neoliberaal systeem creëert neoliberale mensen. Dat de economische onderbouw de mens radicaal beïnvloed, blijkt uit het bekende voorbeeld van de Oost-Duitsers die na de val van de Muur in voormalig West-Duitsland voor een tv gingen kijken, maar niet konden begrijpen waarom er keuze was uit tien toestellen, en er niet gewoon één goed tv-toestel was. Het Oost-Duitse communisme had menselijk gedrag zo weten te beïnvloeden, dat een markteconomie tot grote schokken leidde. Neoliberalisme heeft met haar marktideologie mensen zo weten te beïnvloeden, dat we nu in feite allemaal neoliberaal zijn.

Neoliberalisme is dus het voorbeeld van de maakbaarheid van samenleving, economie en mens. Dat verdient een compliment, maar moet ook vooral een les zijn voor iedereen die durft na te denken over ‘iets anders’, over een post-kapitalistische samenleving waarin mens boven markt staat of de markt zelfs volledig is verdwenen, maar constant hoort dat het geen zin heeft te filosoferen over dat Andere, omdat we nu eenmaal in de Werkelijke Economische Toestand leven. Het is knap hoe neoliberalisme het idee dat verzet en nadenken over een alternatief nutteloos is tot algemeen aangenomen waarheid heeft weten te verheffen. Iedereen die na durft te denken zal regelmatig horen ‘dat de mens nu eenmaal zo is’. Eens! Maar binnen ons systeem is de mens zo – binnen een ander systeem kan haar intrinsieke altruïsme wél tot haar recht komen, in plaats van als onzinnig (waarom zou je je nog druk maken over de armen?) te worden gereduceerd. Dat het neoliberale mensbeeld inmiddels wordt algemeen wordt aangenomen als algemeen, is knap, en wederom een les in maakbaarheid.

Het neoliberalisme van ‘Keep calm and carry on’

Wat nu is dan de link met de ‘Keep calm and carry on’-poster? Welnu, in feite is dit wat wij constant horen: leef in deze wereld, leef in deze economie, dit systeem, protesteer niet – want dat is nu eenmaal nutteloos –, loop rustig door, denk niet na over een alternatief (want dat is er niet!, immers: TINA). In feite is de poster dus neoliberalisme pur sang. Horen we constant dat “harde bezuinigingen moeten nu eenmaal, er is geen alternatief”, “we moeten de falende banken nu eenmaal redden, we kunnen niet anders”, dan horen we ook: “keep calm and carry on”.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s