Een kritiek op Bill Gates’ opmerkingen over ‘global challenges’

Bij een lezing van de Global Grand Challenges Sumit zei Bill Gates een aantal interessante dingen, die me prikkelden iets over te schrijven.

Kaalheid en malaria

Allereerst is er de interessante stelling van Bill Gates dat kapitalisme nu eenmaal betekent dat er meer onderzoek naar kaalheid bij mannen dan naar malaria wordt gedaan. Dat is een interessante opmerking. Wat Gates vervolgens uitweidt, is de klassieke theorie van vraag en aanbod. Er is nu eenmaal meer vraag naar onderzoek over kaalheid bij mannen dan naar malaria. De zin van Gates is ietwat verwijtend, want natuurlijk is het logischer dat er onderzoek naar malaria wordt gedaan, ‘maar kapitalisme is nu eenmaal zo’. Ergo, kapitalisme deugt niet.

Dat is nogal een boude uitspraak voor één van de rijkste mannen ter wereld, een man die zijn rijkdom mede verwierf met uitbuiting van goedkope arbeidskrachten in China. De stelling van Gates is in feite te transformeren naar het volgende: kapitalisme is inhumaan, want natuurlijk hebben we allemaal liever dat we malaria kunnen stoppen dan dat er onderzoek wordt gedaan naar kaalheid bij mannen. Als kapitalisme inhumaan is, waarom pleit Gates dan niet voor een alternatief?

Gates’ kritiek doet me denken aan al die bekende mensen die de afgelopen jaren ‘het systeem’ op de korrel namen. Het moest eerlijker, het moest gelijker, het moest menselijker. De banken waren het probleem, de financiële sector de satan, maar kapitalisme an sich deugt wel. Hier hebben we nu te maken met een vreemde situatie: alle bovenstaande punten zijn inherent aan kapitalisme, maar het kapitalisme zou nog wel deugen. Kapitalisme heeft ongelijkheid en uitbuiting nodig om te kunnen bestaan, en de vrijheid voor de banken en de financiële sector zijn nu juist kapitalisme pur sang, in plaats van een vervelende uitwas. Volgens die zogenaamde critici zouden we op moeten naar een ‘menselijker kapitalisme’, naar ‘capitalism with a human face’. Ik geloof daar niet in. We kunnen niet pleiten tegen uitbuiting en ongelijkheid maar tegelijkertijd de positie van kapitalisme versterken. Want dat is wat er eigenlijk gebeurt. omdat alle problemen waar we nu tegenaan lopen het gevolg zouden zijn van excessief kapitalisme, en niet kapitalisme in haar geheel – terwijl die problemen juist inherent zijn aan het systeem. Daarmee wordt de case voor kapitalisme versterkt; er zijn wel problemen, maar kapitalisme deugt wel, als we het maar een beetje menselijk regelen. Gates zegt dat ook, volgens hem is het voorbeeld van kaalheid bij mannen en malaria een pure capitalist approach, die gedropt moet worden – maar kapitalisme als geheel is het probleem niet.

Voedselproductie en ongelijkheid

Gates’ tweede punt waar ik op wil reageren is zijn opmerking over honger in de wereld, een kritiek van zijn kant die eigenlijk neerkomt op wat hier boven staat en de positie van kapitalisme versterkt, in plaats van verzwakt. Gates zegt dat het één van de ‘global challenges’ is om een bevolking van tien miljard mensen, die binnen enkele decennia bereikt zal worden, te voederen. Dat is onzin. Nu al produceren we genoeg voor tien miljard, en misschien nog wel meer, mensen. Het probleem en de uitdaging is dus niet meer produceren, maar betere verdeling van het voedsel. Al eerder schreef ik dat voedselcrises geen natuurverschijnselen zijn, zoals nogal eens beweerd wordt.  Ze zijn het gevolg van een voedselmarkt waarin speculatie de prijzen opdrijft, waardoor ’s werelds armsten buiten de boot vallen en in bittere hongersnood geraken. Afrika heeft nu al de productiecapaciteiten om zelfvoorzienend te produceren, maar mede door het onjuist gebruiken van vruchtbare grond, bijvoorbeeld voor palmolie in plaats van voedsel, gebeurt dat niet (ook lokale problemen zoals wanbestuur zijn een probleem). De postkoloniale afhankelijkheid, waar veel westerse bedrijven goed bij varen, en de ongelijke en oneerlijke verdeling zijn de problemen, niet een tekort aan productiemogelijkheden.

Met zijn opmerking versterkt Gates in feite de case voor het probleem, de oneerlijke voedselmarkt. In plaats van te wijzen op de werkelijke oorzaken van de honger, wijst hij naar een productietekort. Maar als we nu al genoeg produceren, en de helft van ons voedsel nu wordt weggegooid, lost meer productie niks op zolang er niet beter verdeeld wordt. Als Gates werkelijk iets wil doen, zou hij dan ook moeten pleiten voor een stop op speculatie op voedsel en daaruit voortkomende betere verdeling.

Mooie show

Ook de andere punten van Gates’ zijn het bekritiseren waard, zoals zijn punt over kindersterfte. Onderzoek laat zien dat inkomensongelijkheid een belangrijke factor in het verklaren van kindersterfte is. Om kindersterfte aan te pakken moet dus eerst het probleem van ongelijkheid aangepakt worden – maar daar plaatste Gates geen opmerking over.

Tot slot. Gates’ opmerkingen lijken sympathiek, het moet eerlijker and so on, maar hij weigert de werkelijke problemen aan te wijzen. Dat is weinig nieuws; het is de hypocrisie die we kennen van personen als Gates (maar ook Bono). Vorige week hoorde ik de Indiase hoogleraar Neera Chandhoke zeggen dat de inzet van celebrities ‘highly symbolic’ is. Ze heeft denk ik groot gelijk. Het zijn mooie shows voor de bühne, maar zolang de werkelijke problemen niet benoemd en aangepakt worden, blijven het vooral mooie shows.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s