Het gevaar van het nihilisme en de noodzaak tot humaniteit

Wat een treurnis in Parijs. Enkele gedachten, over terrorisme, islam, nihilisme en het dilemma in de strijd tegen IS, uitgeschreven.

Amper kan ik me meer een wereld herinneren die niet onder het permanente juk van angst en geweld leefde. Als kleuter zag ik de oorlog in de Balkan. Toen ik zeven jaar oud was en op een dag terug kwam uit school zou ik met m’n vader naar Asterix en Obelix gaan kijken, maar in plaats daarvan zagen we nog net het tweede vliegtuig het WTC invliegen. Niet lang daarna: de oorlog in Afghanistan en de moord op Pim Fortuyn. In maart 2003 waren de aanvallen op Baghdad het eerste wat ik zag toen ik op een morgen de tv aanzette. In 2004 werd een trein in Madrid aangevallen en zag ik live op tv de beelden van de school in Beslan, in Noord-Ossetië en hoe een soldaat een kind in zijn armen meedroeg. Een jaar later zag ik vanuit een vakantiehuis in de Toscane de aanslagen in Londen. In de jaren daarna: de aanslagen in Mumbai, Anders Breivik die, terwijl ik net van een socialistisch jeugdkamp afkwam, ideologische lotgenoten doodschoot op Utoya. Ik weet: globaal neemt het aantal gewelddadige conflicten al decennia af, maar door de permanente visuele aanwezigheid van de conflicten die er wel zijn, en het anno 2015 live kunnen volgen van wat er in Parijs en Utoya gebeurde, voelt het als meer, als heviger, en als gevaarlijker.

De islam…

Triomfantelijk bijna kraaiden sommigen gisteravond al de victorie. Zie je wel, toch weer de islam! Grenzen dicht, voordat het hier ook gebeurt! (alsof vluchtelingen nu niet juist dit soort geweld proberen te ontvluchten, maar enfin) Toen ik vanochtend Facebook opende, zag ik meer dan een bericht over dat dit toch wel weer bevestigde dat de islam het grote gevaar was, en dat we met moslims in oorlog zijn.

Maar vertel me: welke islamitische legitimatie hadden Anders Breivik, Timothy McVeigh en Volkert van der G. nodig om tot hun daden te komen? In welk islamitisch geschrift vonden zij steun voor hun daden? Welk heilig boek inspireerde Amerikaanse soldaten om Iraakse dorpjes volledig kapot te schieten? Op welke pagina van de Koran staat dat boeddhisten in Myanmar de islamitische bevolking (de Rohingya) van hun burgerrechten moeten ontdoen, ze volledig moet marginaliseren, en, in sommige gevallen, massaal moet uitmoorden?

Het is onzinnig om te ontkennen dat religie een rol speelt in de aanslagen in Parijs; het is in religie dat de terroristen hun daden proberen te legitimeren. Tegelijkertijd geldt dat het feit dat religieuze terroristen legitimatie zoeken (en claimen te vinden) in geschriften dit niet betekent dat die geschriften dergelijke legitimiteit ook geven.De teksten op basis waarvan dat kan zijn er ook, maar het gaat om de interpretatie ervan. Als Breivik legitimatie vindt in “christelijke waarden”, betekent dat niet dat die waarden a priori afgewezen moeten worden; wel dat die waarden even kritisch geanalyseerd en bediscussieerd moeten worden als andere religieuze en ideologische waarden.

…of nihilisme?

Wat elke extremistische moord deelt, is het totale gebrek aan waarde voor het menselijk leven. Het nihilisme in de hoofden van gewapende mannen in Irak, Myanmar, Parijs of Oslo is wat hen tot hun daden brengt. Het totale gebrek aan hechting van waarde aan de wereld en het leven is wat extremisten van welke soort dan ook en welke legitimatie ze ook zoeken verbindt. De totale bezieling voor een hoger doel, of dat nu de politieke revolutie, of het verdedigen van bepaalde religieuze waarden is, is wat mensen blind maakt voor de waarde van de Ander. Het neerschieten van tientallen socialistische jongeren, tachtig Yezidi-meisjes of tientallen leden van de “young, progressive core of Paris”, of het opblazen van tientallen moslims in Syrië of Beiroet, zijn daden van nihilisme.

In de komende dagen, weken en maanden zullen sommige mensen hun woede over de aanslagen in Parijs omturnen tot islamofobie. De lijken in Parijse restaurants en theaters zullen worden gebruikt om meer geweld en haat te prediken en te legitimeren: grenzen dicht, islam weg, wellicht een brandbommetje door de ruiten van een azc – alsof de wereld zo makkelijk is. Er zullen mensen zijn die de mentale branden in de harten van Parijzenaren zullen misbruiken om meer ideologische brand te stoken: in Syrië, maar ook in onze wijken, in moskeeën, in asielzoekerscentra. Wat die mensen delen met extremisten is dat ze niet geven om empathie, en de gevoelens van solidariteit maar kortstondig zijn en vooral dienen om een bredere politieke agenda uit te voeren. Meer haat, meer gevaar van nihilisme en dehumanisering, omdat moslims ontdaan worden van hun individualiteit, en gereduceerd tot één grote, boze groep met één kenmerk (haat tegen “onze” waarden – wat die dan ook precies mogen zijn).

Zo’n zwart-witte wereld is waar IS op uit is en het is waarnaar vrijdagavond werd gehandeld: toeschouwers bij een voetbalwedstrijd of concert werden gereduceerd tot één kenmerk: de Ander, en daarom a priori fout, of zelfs een legitiem doelwit. Het maakt alles overzichtelijk, maar vooral gemakkelijker om meer haat, meer geweld en meer totale minachting voor de schoonheid des werelds te laten groeien. Wie de mentale kracht van IS wil bestrijden, moet precies in de “grayzone” gaan zitten die ze zo hekelen; de zone van de coëxistentie, van solidariteit, niet op basis van wat ons scheidt (geloof, ideologie, etniciteit), maar wat ons verbindt; een cosmopolitische, onvervreemdbare, humaniteit.

Dat is waarom ik zo’n moeite heb met tweets, zoals deze van Gary Kasparov, die de retoriek van een “oorlog tussen beschavingen” hanteren. Terroristen bewegen zich in hetzelfde domein, en gebruiken dezelfde retoriek en oorlogswens.

De “grayzone” is precies wat vrijdagavond werd aangevallen. Het was geen geweld tegen Front National, of een overheidsgebouw of -instelling: het waren daden tegen “hipster socialists”, de progressieve, jonge stedelijke middenklasse die wél wil samenleven. De bommen bij Stade de France waren een aanval op het black-blanc-bleur van het Franse nationale elftal, dat het moderne multiculturalisme en het succes van de republikeinse meritocratie vertegenwoordigt, schreef Manu Saadia. Iedereen moet gaan haten, want haat is de brandstof van radicalisme en daarmee uiteindelijk de heilige oorlog die IS wil vechten.

Politiek en nihilistisch radicalisme hier en daar versterkt elkaar. IS ziet in de opkomst van radicaal-rechts legitimatie voor meer haat zoals radicaal-rechts in de opkomst van IS meer redenen tot haat ziet. Ze versterken en bevestigen continu elkaars wereldbeeld. Maar meer nihilisme kan en mag geen reactie op nihilisme zijn.

Het dilemma van de oorlog tegen terreur

Tegelijkertijd laat het veelkoppige monster van het nihilisme dat IS is zich niet verslaan door slechts humaniteit. IS is een militair gevaar aan de grenzen van Europa, en in haar hart. Het dilemma is dat meer bommen extremisten meer legitimatie geven voor meer aanvallen – die vervolgens weer meer bommen op extremisten tot gevolg hebben. Het maakt elke strategische keuze voor militair beleid tegen IS een onvoorstelbaar dilemma. Het is naïef om te denken dat zulke overwegingen niet mee moeten spelen in besluitvorming; de aanslagen van gisteravond tonen aan dat de (tegen) reactie op de oorlog tegen IS, en in bredere, historische zin, de oorlog in Irak, echt is. Wetende dat “niets doen” IS de mogelijkheid geeft haar kalifaat en nihilistische regime uit te breiden, is wat elke beleidskeuze over militaire interventie tegen IS lastiger maakt dan welke keuze over ander militair ingrijpen dan ook.

Hedendaagse, asymmetrische oorlogen tussen staten enerzijds en non-statelijke actoren als IS, die geen enkele binding aan internationaal oorlogsrecht voelen, zijn onvergelijkbaar met interstatelijke oorlogen die de afgelopen eeuwen welig tierden. IS is geen conventioneel leger, maar probeert ook met individuele cellen van strijders samenlevingen en landen te ontwrichten; enerzijds is daarop reageren met bommen in zekere zin toegeven, anderzijds is niets doen een onmogelijkheid, omdat het IS de kans geeft zich tamelijk moeiteloos verder te verspreiden.

Not afraid

Gisteravond al gingen foto’s rond van demonstraties uit Parijs uit januari, na de aanslagen op Charlie Hebdo en de gijzeling in een Joodse supermarkt. “Not afraid” stond erop. We zijn niet bang, we laten onze vrijheid niet afpakken door het gevaar van het nihilisme. Het punt is: dat zijn we wel, en dat doen wel. Dat is waarom ik me niet meer kan herinneren te hebben gevlogen zonder onder al mijn informatie, fysiek en immaterieel, af te moeten staan. Dat is waarom overheden meer informatie en data verzamelen dan ooit, waarom we van meer kanten en op meer plekken dan ooit permanent worden gevolgd door camera’s. Dat is waarom een concert in Gorinchem een paar jaar geleden werd gestaakt en ontruimd omdat in een nabijgelegen pand een “verdachte” tas op het dak lag – het bleek onderdeel van een kunstexpositie die in de volgende week zou beginnen.

De geest van gevaar verandert ons meer dan we willen en doorhebben. En het gevoel van angst is wat ons ook doet vluchten bij geweld en gevaar; dat korte gevoel van gisteravond toen de ene schietpartij de andere in rap tempo opvolgde en de directe toekomst kogels in plaats van bloemen en haat in plaats van liefde leek te waarborgen is wat vluchtelingen die naar Europa proberen te komen ook voelen, maar dan permanent, omdat de bommen op hun huizen al maanden, al jaren, vallen.

Wat rest ons? Humaniteit, hopelijk, als antwoord op de inhumaniteit. “Ce qu’on apprend au milieu des fléaux, c’est qu’il y a chez l’homme plus de choses à admirer qu’à mépriser”, schreef Camus. Wat we leren in het midden van plagen is dat er in de mens meer is om te bewonderen dan te verachten.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s