Nee, ook na vrijdagavond is er nog geen “botsing tussen beschavingen”

Het is verleidelijk om na de aanslagen van vrijdagavond in Parijs te vervallen in retoriek over beschavingen. Alsof “het Westen” in een oorlog is beland met een andere beschaving, namelijk de Arabische/islamitische, of, in kortzichtigere termen, the non-West. In dat soort retoriek komt Samuel Huntington’s stelling over de “botsing tussen beschavingen” vaak voorbij. Maar er is één probleem met die ideeën: het klopt niet.

De these van Huntington is samen te vatten in het idee dat de wereld is opgedeeld in verschillende “beschavingen”, met verschillende waarden, normen en ideologische assumpties over hoe de wereld werkt. Voor Huntington bestaat de wereld uit zeven beschavingen, waarvan ‘het westen’ de dominerende, superieure is.

Er zijn veel redenen om kritisch te zijn op Huntington’s idee en het onderscheid dat hij creëert. Al het goede in de wereld lijkt exclusief tot de Westerse beschaving te behoren, en al het foute tot de Ander. In de intellectuele woestijn na de val van de Muur wist Huntington betekenis te geven aan de nieuwe, post-Koude Oorlog wereld. Het ging niet meer om conflicten tussen ideologieën, maar beschavingen. De intellectuele leegte die hij wist te vullen is één van de verklaring voor zijn populariteit. Net als Fukuyama gaf hij betekenis en duiding aan de nieuwe wereld.

En net als Fukuyama zit de grote aantrekkelijkheid van zijn ideeën bij een breed publiek ook deels in zijn intellectuele gemakzucht. Kwam Fukuyama tot de (te gemakkelijke, maar intellectueel aantrekkelijke) conclusie dat we “het einde van de geschiedenis” (eindelijk!) hadden bereikt, Huntington bracht complexe regio’s en culturele gebieden terug tot gemakkelijk te begrijpen categorieën. Hij reduceert complexiteit tot gemak: alsof er binnen de culturen en regio’s die hij beschavingen noemt geen grote, soms vrij fundamentele verschillen (kunnen) bestaan. Uiteindelijk, is zijn stelling, zullen de post-ideologische decennia na het einde van de Koude Oorlog gedomineerd worden door oorlogen, of botsingen, tussen die beschavingen.

Die opvatting heeft zeker na 9/11 veel steun gekregen in vooral het Westen: er zouden fundamentele verschillen zijn tussen wij en zij (de andere beschavingen in het algemeen, maar de Arabische in het bijzonder). De oorlog in Irak, of in algemene zin de War on Terror, zou precies de oorlog tussen beschavingen zijn waar Huntington over repte. De aanslagen in Parijs van januari en afgelopen vrijdag zouden aanvallen van de ‘Arabische beschaving’ zijn, die “onze manier van leven” niet accepteert en met geweld zou willen bestrijden.

Het probleem is: deze analyse klopt niet. Hoe verleidelijk het ook is om islamitisch terrorisme primair in termen van beschaving en een oorlog tussen “onze” beschaving en “hun” beschaving dan wel barbarij te duiden, het is een foutieve analyse. Ik zie daar meerdere redenen voor.

Allereerst: als ISIS uit is op vernietiging van “onze” beschaving, wat hebben ze dan in Syrië en Irak te zoeken? Primair is de oorlog in Syrië nog steeds een burgeroorlog (wat militaire interventie juridisch gezien ook zo moeilijk maakt) waarin rivaliserende groepen die de macht en legitimiteit van president Assad niet erkennen en proberen te vervangen door een andere macht – welke dat, in het enorm diverse veld van oppositiegroepen, ook moge zijn; liberale democratie, allerlei vormen van islamisme, enzovoort. En ook in bredere zin is het conflict in het Midden-Oosten er primair eentje bínnen één van Huntington’s beschavingen, namelijk wat hij de Muslim world noemde.

Ten tweede is het fundamenteel foutief om de aanvallen van vrijdagavond als een aanval op louter de Westerse beschaving te zien, omdat het negeert dat bepaalde waarden, in tegenstelling tot wat Huntington lijkt te suggereren, wel degelijk universaliteit in zich dragen. De aanvallen zijn niet enkel gericht op de westerse beschaving en haar waarden, wat die dan ook specifiek mogen zijn. In tegenstelling tot wat rechtse haviken en linkse pseudo-humanitaristen ons proberen te doen geloven, is bijvoorbeeld “democratie” geen waarde die uitsluitend in het westen wordt gewaardeerd. Een recent onderzoek naar houdingen ten opzichte van democratie in islamitische landen in Noord-Afrika en het Midden-Oosten laat zien dat een enorme meerderheid van de bevolking de uitgangspunten van democratie (publieke verantwoording van autoriteiten, burgerlijke vrijheden, gelijke politieke en burgerlijke rechten) onderschrijft: 80% gaf aan dit een goed of heel goed politiek systeem te vinden.

Het is gemakkelijk, maar vooral onzinnig om te doen alsof de aanvallen in Parijs aanvallen op louter de westerse beschaving (als die bestaat), of het Westen, zijn. Zoals David Shariatmadari op The Guardian schrijft is ISIS vooral een aanval op elke vorm van (cosmopolitische) beschaving.

De meeste slachtoffers van het nihilisme van ISIS vinden plaats binnen Huntington’s islamitische beschaving. ISIS als puur een bedreiging voor westerse beschaving zien reduceert andere beschavingen in het algemeen, en het Midden-Oosten in het bijzonder, tot barbarisme en morele inferioriteit: alsof een liefde voor vrijheid en rechtvaardigheid enkele in het westen gevoeld wordt, en al het andere louter barbarij ondersteunt. “Is there some vaguely uncivilisable aspect of the Middle Eastern mind? No.”, schrijft Shariatmadari. Oriëntalisme tiert welig dezer dagen.

Tot slot denk ik dat het conflict met ISIS reduceren tot een “botsing tussen beschavingen” precies is wat ISIS wil en zelf ook doet. Het ondersteunt hun zwart-witte these over de wereld, waarin het kwaad – de Andere beschaving, het inferieure westen – vernietigd moet worden. Maar de wereld is dat niet, zoals de cijfers over steun voor democratie in Arabische landen bijvoorbeeld onderschrijven. Wie het geweld van ISIS terugbrengt tot aanvallen op enkel het westen en haar waarden, beperkt veel universeel gedeelde waarden moedwillig tot exclusief westerse waarden. De aanvallen in Parijs categoriseren als aanvallen op énkel het westen, in plaats van iedereen – ook in het Midden-Oosten – die democratie en vrijheid waarderen, is de wereld opdelen in een kortzichtig goed en kwaad op een manier die overeenkomt met het wereldbeeld van ISIS zelf, en hoe zij wil dat we haar plaatsen in de wereld.

Uiteindelijk is ISIS denk ik een gevaar voor elke vorm van beschaving, omdat haar nihilisme – waar ik zaterdag al over schreef – elke waarde voor humaniteit en het aardse verwerpt. Massagraven van Yezidi’s, massale slachtingen van moslims die de wetten van ISIS niet volgen, en het doodschieten van westerse jongeren die naar een concert gaan delen één ding: een totale minachting voor het aardse leven en de schoonheid van mens en wereld. Daar wel waarde aan hechten is niet westers, maar universeel: dat maakt elke analyse over ISIS, Parijs en de “botsing der beschavingen” uiteindelijk futiel.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s