Waarom rechts altijd wint (en hoe links het kan doen)

Toen ik in 2012 actief was in de campagne van de SP voor de Tweede Kamerverkiezingen was er een breed geloof dat de tijd voor onze ideeën gekomen was. Vijf jaar na het uitbreken van de grootste crisis van het kapitalisme sinds de Grote Depressie leek de grote publieke steun voor de partij veelzeggend. Er zou een socialere wind gaat waaien door Nederland (het woord socialistisch vermijdt de SP al jaren), en daarna Europa. De SP zou de grootste partij worden, Roemer premier, socialere politiek de nieuwe norm. Hadden we naïever kunnen we zijn?

Onmiddelijkheid en korte termijn

Vermoedelijk niet. De comfortabele naïviteit waarmee we toen door Nederland tourden – Winschoten om tien uur ’s ochtends, ik ben er geweest – zou als mooi voorbeeld kunnen dienen in Inventing the Future, een recent verschenen boek van de twee Britse academici Nick Srnicek (PhD aan LSE, docent aan UCL) verbonden en Alex Williams (PhD-student aan University of East London). Het is het beste en meest vernieuwende boek over links dat ik in jaren heb gelezen. Wat een verademing, zeg.

De theses van Srnicek en Williams kunnen vrij confronterend zijn voor iedereen die links is, links stemt, of bij een linkse partij of beweging betrokken is. Ze bekritiseren de folk politics, “a collective and historically constructed political common sense that has become out of joint with the actual mechanisms of power”, van linkse partijen en bewegingen als Syriza, Occupy en de 15 Mei-beweging. Dat bezettingen, petities, demonstraties, vakbonden, stakingen, voorhoedepartijen en al die klassieke linkse strategieën ooit relevantie hadden, schrijven Srnicek en Williams, betekent geenszins dat ze die nu nog steeds hebben. De meeste strategieën en organisatiestructuren van links zijn schaduwen uit het verleden, doordrenkt met nostalgie naar de tijd dat ze nog werkten, is kortom wat de schrijvers concluderen.

Maar folk politics is vooral een combinatie van intellectuele behoudzucht en luiheid. Het is een geloof in onmiddelijkheid in plaats van abstractie, wat leidt tot het continu voeren van een reactieve strijd. Tegen ontslagen bij een bedrijf, tegen verhoging van het collegegeld, tegen sluiting van een zorginstelling. Allemaal gevechten met lokale relevantie, maar het blijven reacties op besluiten van de kapitalistische Ander (bedrijven, overheden), in plaats van uitingen van en voor een nieuwe progressief Idee.

Links, schrijven Srnicek en Williams, verkiest korte termijndoelen, zoals een paar zetels extra winnen bij verkiezingen, of het iets bijschaven van een politieke maatregel, boven een lange termijnstrategie – en boekt daarom nooit eens échte successen. Het prefereert zekerheden uit het verleden, zoals de vaak bepleitte terugkeer van een Keynesiaans kapitalisme, boven het omarmen van een progressieve toekomst. Het ontbreekt links aan visies en ideeën voor een wereld die veranderd is ten opzichte van de jaren toen Keynes, Fordisme, en sociaal-democratie dominant waren. Het speelt constant reactievoetbal, dat de neoliberale status quo eerder versterkt dan verzwakt. Het demonstreren voor het open houden van een ziekenhuis is adorable, en ook wel nodig, schrijven Srnicek en Williams, maar geenszins de strijd voor een post-kapitalistische toekomst die links zou moeten voeren.

Het gaat om hegemonie

Te simpel, en naïef ook, is de gedachte dat door het winnen van verkiezingen en het regeren van een land links de wereld kan veranderen. Met een betere genealogische ontleding van het neoliberalisme dan doorgaans in linkse boeken wordt gedaan (daarin wordt de opkomst van de neoliberale ideologie vaak primair geanalyseerd in termen van haar onmiddellijke, politieke opkomst in de jaren zeventig), laten Srnicek en Williams zien dat de jaloersmakende macht en kracht van die ideologie niet komt doordat de neoliberalen dachten in termen van aanstaande verkiezingen, of regeerperioden. Nee, de economen die in het Wenen van de jaren ’20 en het Londen van de jaren ’30 droomden van een neoliberalisme, wisten dondersgoed dat ze de tijdsgeest tegen zich hadden en hun boeken en analyses aan dovemansoren gericht waren. Het ging ze om de opbouw van hegemonie.

Hegemonie, schreef de Italiaanse marxist Antonio Gramsci vanuit de gevangenis, is het creëren van

instemming met de eisen van één particuliere groep. Het is een onzichtbaar machtsproces dat bouwt aan een common sense, een gezond verstand dat beetje bij beetje dominant, of hegemonisch, wordt in een samenleving. Hegemonie geeft een groep of ideologie de kans een samenleving te besturen via instemming – passief en actief – in plaats van geweld.

De neoliberale economen en denkers van de Mont Pellerin Society bouwden decennia aan een groot, globaal netwerk van denktanks en verspreidden hun ideeën op de universiteiten. Ze gaven in de klaslokalen en collegezalen vorm aan de geesten van de politici en economen van de toekomst, en vernieuwden de geesten en ideeën van politici van het heden waarbij ze langzaam gehoor vonden.

Deze gestage opbouw van hegemonie is volgens Srnicek en Williams waarom neoliberalisme, of rechts, in de jaren zeventig, toen het unieke huwelijk tussen het Fordistische kapitalisme, de sociaal-democratische consensus en het Keynesianisme uiteen viel door het onvermogen de ongeëvenaarde crisis van stagflatie te lijf te gaan, de macht kon overnemen.

De hegemonie van het neoliberalisme is verbluffend sterk. Amper meer wordt er gesproken, gedacht en gedroomd over een andere toekomst. Het is makkelijker het einde van de wereld voor te stellen dan het einde van het kapitalisme. Een beweging als Occupy was succesvol in het veranderen van het discours en debat over ongelijkheid, maar maakte het niet-hebben van toekomstvisies tot één van haar kenmerken. Linkse partijen, ondertussen, zitten vast in het paradigma van bezuinigen (“maar oké, volgens een berekening van het CPB kán het wel iets socialer, hoor!”), marktdenken, en zijn continu onderhevig aan de disciplinaire macht (Foucault) van de neoliberale Ander.

Links zou volgens Srnicek en Williams moeten leren van de hegemonie van het neoliberalisme. De droom om via de overname van de soevereine macht (een andere machtssoort die Foucault onderscheidde en ruwweg de geïnstitutionaliseerde politiek omvat) de wereld te veranderen is grenzeloos naïef. En wat zijn die ideeën voor een betere toekomst dan? Links leidt aan enorme intellectuele luiheid en leegte. De SP heeft sinds het najaar van 2015 geen wetenschappelijk bureau meer, nee, er is een “Alternatieve Rekenkamer”. Blijkbaar is de intellectuele uitdaging van links vooral het beter doorrekenen van haar plannen en proefballonnen in plaats van het ontwikkelen van een bredere Weltanschauung die de harten en hoofden van burgers kan winnen.

Volledige werkloosheid

Srnicek en Williams doen meerdere voorstellen om het linkse ideaal (eindelijk!) nieuw leven in te blazen. Hun liefde voor een universeel basisinkomen wordt matig onderbouwd, maar het is interessant en verfrissend om te lezen hoe ze pleiten voor volledige werkloosheid, als alternatief voor het klassieke linkse ideaal van volledige werkgelegenheid. Robotisering en automatisering moeten omarmd worden, schrijven ze, omdat het de potentie in zich heeft het proletariaat te bevrijden uit haar onderdrukking. De realiteit van precariteit in een veranderende, flexibelere wereldeconomie, waarin jobless recoveries de norm zijn omdat er miljoenen mensen méér zijn die wíllen werken dan er werk is, betekent voor de twee schrijvers dat links haar klassieke strategie van stabiele, zekere banen moet laten varen voor een toekomst zonder werk.

Het boek is prikkelend, vooral vanwege de scherpe spiegel die Srnicek en Williams linkse lezers voorhouden. Het is vernieuwend, omdat het door structuren en idealen heen durft te breken die onder links gemeengoed zijn. Het is noodzakelijk, omdat links er zelden zo slecht heeft voor gestaan als nu, ondanks de crisis van het kapitalisme. Hegemonie is waarom rechts altijd wint, het creëren van counter-hegemonie is hoe links het ook kan doen.

Sterft gij oude vormen en gedachten, niet?

Inventing the Future is te koop bij Verso Books

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s