1 mei: naar een wereld zonder werk?

Vandaag is het 1 mei, de dag waarop linkse organisaties, partijen en vakbonden traditioneel het arbeiderisme vieren en demonstreren voor betere arbeids-omstandigheden. Maar wordt het in deze tijden van groeiende technologische werkloosheid niet tijd om na te gaan denken over een wereld zonder werk?

Automatisering en de afnemende noodzaak tot menselijke arbeid

Het is inmiddels een bekend verhaal: in 1930 voorspelde econoom John Maynard Keynes dat in 2030 mensen nog maar drie a vier uur per dag zouden werken. Technologische vooruitgang, dacht hij, zou de noodzaak tot menselijke arbeid steeds kleiner maken. Met nog maar veertien jaar te gaan tot 2030 is er weinig reden aan te nemen dat we in dat jaar daadwerkelijk maar een paar uur per dag zullen werken. Maar het onderliggende mechanisme dat hij beschreef is grotendeels uitgekomen: technologische innovatie vermindert de noodzaak tot menselijke arbeid. Eén studie, van Oxford-economen Carl Frey en Michael Osborne, voorspelt zelfs dat bijna de helft (47%) van de huidige banen in de VS in de komende decennia kan verdwijnen door technologisering van het arbeidsproces. Dat percentage zal de komende jaren alleen nog maar groeien. Andere studies laten kleinere vernietigingen zijn, maar zijn niettemin eenduidig in hun conclusies dat robotisering en technologisering een bedreiging vormen voor veel banen.

Automatisering plaatst niet alleen een enorme druk op de noodzaak tot menselijke arbeid, maar leidt ook tot meer en langere werkloosheid. De trend in werkloosheid in OESO-landen is opwaarts; structureel zijn er meer mensen werkloos en zij zijn dat bovendien langer. In de VS was in 1970, vlak voor het einde van het unieke huwelijk tussen een sociaal-democratische politieke consensus, Keynesiaanse overheidssturing en Fordistische werkarrangementen (langdurige, stabiele banen), 2,1% van de werkende bevolking langdurig werkloos. In 2013 was dat percentage gestegen tot liefst 25,91%. In alle OESO-landen samengenomen steeg langdurige werkloosheid van 2,1% in 1970 tot 35,09% in 2013. Ook vóór de crisis die in 2007-2008 uitbrak was de trend overigens al opwaarts.

Behalve technologisering is er nog een factor die meespeelt: het toetreden van ongeveer 1,5 miljard werkers uit China en India op de globale arbeidsmarkt, waardoor het “globale proletariaat” volgens econoom Richard Freeman “verdubbeld” is en veel industriële banen uit Westerse economieën zijn verschoven naar Azië.

Het gevolg van dit alles is dat jobless recoveries toenemen: economisch herstel zonder de terugkeer van banen. Economen Natalia Kolesnikova en Yang Liu laten zien dat de Amerikaanse economie er steeds langer over doet om terug te keren naar het niveau van werkloosheid vóór een recessie. Drie andere economen, Olivier Coibon, Yuriy Gorodnichenko en Dmitri Koustas nemen een “gradual trend of increasingly weak recoveries over the last three recessions” waar, een effect dat volgens hen in toekomstige recessies nog sterker zal zijn.

Crisis van werk

Dit is wat je de crisis van werk kunt noemen: technologische innovatie en automatisering verminderen de noodzaak tot menselijke arbeid om dezelfde winsten te behalen, terwijl economieën er steeds langer over doen de banen te creëren die tijdens een recessie zijn verdwenen. Het ILO voorspelt dat de komende jaren elk jaar ongeveer 40 miljoen banen gecreëerd gaan worden, terwijl bijna 43 miljoen mensen de arbeidsmarkt betreden. Het leidt tot een toename in aantal mensen dat tot surplus bevolkingen behoort. Dit zijn de mensen die geen onderdeel zijn van het kapitalistische productieproces maar, zoals onder meer Marx liet zien, wel van invloed zijn op de factor arbeid, omdat ze de lonen laag houden: het adagium van ‘voor jou tien anderen’ is met een groeiende surplus bevolking steeds meer waar.

In mijn paper “Profit and Precarity: Uber and the Crisis of Work”, dat ik voor het mastervak “World Capitalism and Its Critics” schreef, beschrijf ik drie algemene reacties vanuit zowel politiek, samenleving als economie op deze crisis van werk. Er is nog steeds een vrij dwingende moraal dat werken noodzakelijk is om onderdeel te zijn van de samenleving; we leven om te werken, en werken om te leven. Overheidsbeleid is gericht op het aan het werk krijgen van zoveel mogelijk mensen. Zelfs John de Wolf is nu ingehuurd om 50-plussers aan een baan te helpen, terwijl in sociale voorzieningen een verschuiving heeft plaats gevonden van welfare naar het veel meer geconditioneerde workfare: uitkeringen worden verlaagd om mensen te prikkelen sneller terug te gaan aan het werk.

Het probleem is nu: deze dwingende moraal van werk probeert antwoorden te vinden op de afnemende hoeveelheid banen die het gevolg is van de afnemende noodzaak tot menselijke arbeid. Ik zie drie brede reacties. Allereerst zijn er wat de Britse antropoloog David Graeber bullshit jobs noemt: banen zonder nut en betekenis die bestaan puur om mensen aan het werken te houden, zoals veel banen in de marketing en bureaucratie die amper sociaal nut creëren en slechts bestaan “for the sake of existing”.

Ten tweede is er de toename in part-time werk. In Nederland steeg dit soort werk van ongeveer 18% in 1983 naar 39% in 2013. In het Verenigd Koninkrijk was de groei ongeveer 5%. Er is niks mis mee als mensen minder willen werken, integendeel juist, wellicht, maar in de Verenigde Staten bijvoorbeeld werken naar schatting ongeveer 6,5 miljoen mensen part-time die wel full-time willen werken: maar door de groei van surplus bevolkingen en de krimpende hoeveelheid banen is dat werk er simpelweg niet.

Ten derde is er de toename in flexibel werk, zoals nul-uren contracten en tijdelijk werk. Flexibele werkarrangementen zijn steeds meer de standaard in Westerse kapitalistische economieën. In de Verenigde Staten nam dit soort werk toe van 15% in 1968 tot meer dan veertig procent in 2005. De flexibilisering van de Duitse arbeidsmarkt wordt vaak toegejuicht, maar leidde ook tot grotere ongelijkheid op de arbeidsmarkt en een verminderde kwaliteit van banen. Flexibilisering leidt bovendien tot grotere onzekerheid of wat Guy Standing precariaat noemt: een “gevaarlijke nieuwe klasse” van mensen aan de onderkant van de arbeidsmarkt, zonder sociale en economische bescherming.

Een wereld zonder werk

Uber is, schrijf ik in m’n paper, een hele interessante reactie op de crisis van werk, en deel van het probleem in plaats van de oplossing. Het is in de interactie tussen flexibilisering, dalende noodzaak tot menselijke arbeid en de groeiende werkloosheid die dat creëert, en de toename in precariteit, dat Uber succesvol kan zijn. Het bedrijf gebruikt flexibele contracten met haar “contractors” (lees: chauffeurs), en omdat er weinig skills nodig zijn om voor Uber te rijden is het een aantrekkelijke manier om toch nog te werken in een wereld waarin werk steeds minder voor handen is. Hierin schuilt het succes van het Uber-model. Het zijn banen van een verminderde kwaliteit, met kleinere betalingen en grotere onzekerheid.

Toch hoeft het niet zo te zijn. In plaats van de terugkeer van zekere, stabiele (Fordistische) banen te bepleiten, zoals links nu vaak doet, kan het beter gaan nadenken over de wereld van morgen. Hoe kunnen we de verminderde noodzaak tot menselijke arbeid veranderen van iets nadeligs, zoals de toename van banen van slechte kwaliteit zoals nu het geval is, in iets goeds? De komende decennia gaat zich een enorme kans voordoen. Voor het eerst in de geschiedenis gaan we niet meer afhankelijk zijn van menselijke arbeid om te voldoen aan sociale, individuele en maatschappelijke behoeften. We moeten afstappen van de mythe dat technologie neutraal is, en ons meester maken over de machines, over 3d-printers en automatisering.

Los van de vraag of we werkelijk ongeveer een derde van ons leven onderworpen willen zijn aan een baas, kan gedemocratiseerde technologische vooruitgang een soort ‘bevrijding’ zijn van de dwang en economische uitbuiting die werk nu vaak vormt. We verkopen onze arbeid aan een bedrijf en baas en krijgen in de ruil voor gecreëerde meerwaarde een salaris terug dat die waarde amper reflecteert.

De meerwaarde die machines produceren is veel groter dan die van mensen; robots krijgen geen salaris. De winsten die gemaakt worden kunnen daardoor groeien. Als die afgeroomd worden is een universeel basisinkomen betaalbaar, en blijft consumptie bovendien zodanig op peil dat die winsten überhaupt kunnen blijven bestaan.

De tijd die we nu in toenemende mate kwijt zijn aan bullshit banen, werk met lage kwaliteit, weinig zekerheid en weinig sociaal nut, kunnen we dan besteden aan werk dat er toedoet. Noem het sociaal nuttig werk: intellectuele verdieping, zorg dragen voor elkaar, boeken lezen, gitaar leren spelen, sporten, en arbeid die daadwerkelijk bijdraagt aan een leuker leven, een fijnere samenleving en een mooiere wereld. De reden dat we een hekel hebben aan maandag is omdat vrije tijd veel plezieriger is dan onze in toenemende mate nutteloze, nietszeggende banen.

Links moet afscheid nemen van het ideaal van volledige werkgelegenheid, schrijven Nick Srnicek en Alex Williams in hun recente boek Inventing the Future, en het principe van volledige werkloosheid omarmen. In plaats van te verlangen naar een terugkeer van banen en werkarrangementen die nooit meer terugkeren, is 1 mei dan ook een mooie dag om na te gaan denken over een wereld zonder werk. Een eerste stap naar die wereld is een afname van het aantal werkuren.

Kunnen we Keynes toch nog gelijk geven.

Literatuur

Kolesnikova, N.A. & Y. Liu (2011) “Jobless Recoveries: Causes and Consequences”
Frey, C.B. & M.A. Osborne (2013) “The future of employment: how susceptible are jobs to computerisation?”
OECD (2016a), “Unemployment rate (indicator)”. doi: 10.1787/997c8750-en
OECD (2016b), Long-term unemployment rate (indicator). doi: 10.1787/76471ad5-en
OECD (2016c), Part-time employment rate (indicator). doi: 10.1787/f2ad596c-en
Coibon, O., Y. Gorodnichenko & D. Koustas “Amerisclerosis? The Puzzle of Rising US Unemployment Persistence” Brookings Papers on Economic Activity, Fall 2013, 193-260

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s